Ugoda podatkowa w Ordynacji podatkowej - zmiana modelu rozwiązywania sporów z administracją skarbową

Zespół CASP

Uwagi ogólne

Ministerstwo Finansów przygotowało projekt nowelizacji Ordynacji podatkowej oraz przepisów o Krajowej Administracji Skarbowej, który zakłada wprowadzenie instytucji ugody podatkowej. Inicjatywa ta stanowi próbę odejścia od ściśle konfrontacyjnego modelu relacji z podatnikiem na rzecz procedur opartych na dialogu. Zmiana podejścia jest uzasadniona statystykami w latach 2020–2024 organy skarbowe podejmowały średnio 2,5 mln działań kontrolnych rocznie, a kwota samych zaległości podatkowych przekroczyła 108 mld zł. Nowa instytucja ma stanowić kolejne obok innych narzędzi, rozwiązanie zwiększające elastyczność aparatu skarbowego i dostosowujące go do realiów gospodarczych.

Charakter i cel ugody podatkowej

Zgodnie z założeniami projektu, ugoda ma być zawierana pomiędzy podatnikiem a organem podatkowym i dotyczyć wyłącznie zobowiązań, których termin płatności już upłynął. Głównym celem tego rozwiązania jest polubowne zakończenie sporu. Z perspektywy państwa pozwala to na obniżenie wysokich kosztów długotrwałych postępowań kontrolnych oraz sprawniejszą windykację należności. Mechanizm opiera się na dobrowolności, gdyż podatnik zyskuje możliwość zainicjowania rozmów, jednak zawarcie porozumienia zależy od ostatecznej zgody i oceny organu podatkowego.

Kluczowe założenia projektowanego mechanizmu

Analiza udostępnionych założeń pozwala wskazać główne elementy warunkujące funkcjonowanie nowej instytucji:

• redukcja obciążeń odsetkowych - mechanizm przewiduje możliwość obniżenia kwoty należnych odsetek za zwłokę, przy czym skala redukcji ma być uzależniona od etapu, na którym podatnik zdecyduje się na zawarcie porozumienia,
• obustronne korzyści procesowe - prawidłowe wywiązanie się z warunków ugody prowadzi do definitywnego zamknięcia sporu, co pozwala podatnikowi na ograniczenie kosztów obsługi prawnej, a administracji skarbowej na realokację zasobów kadrowych,
• brak obligatoryjności - fiskus zachowuje pełną swobodę w zakresie oceny zasadności zawarcia ugody w danym stanie faktycznym, co wyklucza roszczeniowy charakter tego trybu ze strony przedsiębiorców.

Uwagi, zastrzeżenia i ryzyka podatkowe

Niezależnie od racjonalnych przesłanek wprowadzenia ugody, projektowane rozwiązanie generuje konkretne ryzyka z perspektywy bezpieczeństwa prawnego podatników:

• ryzyko wykorzystania ujawnionych danych - przystąpienie do negocjacji wymaga od podatnika przedstawienia szczegółowych informacji o swojej sytuacji finansowej. W przypadku braku porozumienia organy skarbowe pozostają w posiadaniu tych danych, co może ułatwić im późniejsze prowadzenie standardowych, twardych działań kontrolnych,
• brak wyraźnych gwarancji poufności - bez precyzyjnych i bezwzględnych regulacji zabezpieczających proces negocjacyjny, sam udział w rozmowach ugodowych może stanowić dla podatnika zbyt duże ryzyko procesowe,
• asymetria pozycji stron - skuteczność narzędzia zależy od tego, czy administracja będzie skłonna do rzeczywistych ustępstw. W warunkach silnej nierównowagi stron i asekuracyjnego podejścia urzędników, instytucja ta może okazać się w praktyce przepisem martwym.

Wprowadzenie ugody podatkowej do polskiego porządku prawnego to racjonalny krok w kierunku optymalizacji poboru podatków i poszerzenia instrumentarium dialogu z biznesem. Praktyczna użyteczność tego mechanizmu będzie jednak ściśle uzależniona od ostatecznego kształtu przepisów zabezpieczających interesy podatników na etapie rozmów. Bez solidnych gwarancji poufności oraz woli wypracowania kompromisu po stronie organów, nowa instytucja spotka się z uzasadnioną rezerwą i nie zastąpi kosztownych, wieloletnich sporów sądowo-administracyjnych.