AI, majątek i gospodarka cyfrowa – nowe kierunki prac Komitetu Podatkowego ONZ

Zespół CASP

W dniach 20–23 października 2026 r. w Genewie odbyła się 33. sesja Komitetu Ekspertów ONZ ds.Międzynarodowej Współpracy w Sprawach Podatkowych. Spotkanie pokazało, że agenda międzynarodowej polityki podatkowej ONZ coraz wyraźniej wykracza poza tradycyjne zagadnienia umów o unikaniu podwójnego opodatkowania i cen transferowych. Wśród tematów prac znalazły się m.in. wykorzystanie sztucznej inteligencji przez administracje podatkowe, opodatkowanie osób o wysokiej wartości majątku, gospodarka cyfrowa, podatki środowiskowe oraz wycena surowców krytycznych.

Komitet Podatkowy ONZ jest organem eksperckim działającym w ramach ECOSOC i składa się z 25 ekspertów nominowanych przez państwa członkowskie. Jego zadaniem jest rozwijanie praktycznych rozwiązań w zakresie międzynarodowej współpracy podatkowej, ze szczególnym uwzględnieniem potrzeb państw rozwijających się. Obecna kadencja Komitetu przyjęła program prac na lata 2025–2029, a podczas październikowej sesji analizowano pierwsze rezultaty prac prowadzonych w ramach jedenastu obszarów tematycznych.

Prace Komitetu należy przy tym odróżnić od równolegle prowadzonych negocjacji Ramowej Konwencji Narodów Zjednoczonych o międzynarodowej współpracy podatkowej. Konwencja powstaje w ramach międzyrządowego procesu negocjacyjnego i ma stworzyć nowe ramy instytucjonalne współpracy państw. Komitet Ekspertów kontynuuje natomiast działalność bardziej techniczną, przygotowując modele, komentarze, podręczniki i inne narzędzia, które mogą być wykorzystywane bezpośrednio przez administracje podatkowe i ministerstwa finansów.

Jednym z najbardziej aktualnych obszarów prac jest wykorzystanie sztucznej inteligencji przez administracje podatkowe. Podczas 33. sesji Komitet analizował szczegółową strukturę przygotowywanego praktycznego przewodnika dotyczącego wdrażania AI przez organy podatkowe. 

Prace obejmują m.in. zastosowanie sztucznej inteligencji do wykrywania oszustw, oceny i ograniczania ryzyka podatkowego oraz obsługi podatników. Równocześnie mają uwzględniać kwestie bezpieczeństwa, integralności, poufności danych i potencjalnych uprzedzeń wynikających z działania algorytmów.

Włączenie AI do programu prac Komitetu pokazuje szerszą zmianę w funkcjonowaniu administracji podatkowych. Rosnąca ilość danych pochodzących z raportowania elektronicznego, automatycznej wymiany informacji, systemów fakturowania czy raportowania przez instytucje finansowe powoduje, że wyzwaniem staje się już nie tylko pozyskanie danych, lecz również ich skuteczne wykorzystanie.

Narzędzia oparte na sztucznej inteligencji mogą umożliwiać analizę znacznie większych zbiorów informacji i identyfikowanie nietypowych wzorców, których wykrycie przy wykorzystaniu tradycyjnych metod byłoby utrudnione.

Jednocześnie automatyzacja decyzji administracyjnych rodzi nowe problemy dotyczące przejrzystości i praw podatnika. Model, który pomaga wytypować określonego podatnika do kontroli, może opierać się na bardzo dużej liczbie zmiennych, a sposób sformułowania jego wniosków może być trudny do wyjaśnienia. Dlatego prace ONZ nie koncentrują się wyłącznie na możliwościach technologicznych. 

Istotnym elementem przygotowywanego przewodnika mają być również ramy zarządzania i zabezpieczenia ograniczające ryzyka związane z wykorzystaniem AI.

Drugim ważnym kierunkiem jest opodatkowanie osób o wysokiej wartości majątku. Podczas październikowej sesji przedstawiono proponowaną strukturę podręcznika dotyczącego opodatkowania high-net-worth individuals. Ma on obejmować zarówno zagadnienia polityki podatkowej, jak i administracji, przejrzystości podatkowej oraz współpracy międzynarodowej.

Rosnące zainteresowanie tym obszarem wynika m.in. z wysokiej mobilności kapitału i możliwości utrzymywania aktywów oraz struktur własnościowych w wielu jurysdykcjach. W odniesieniu do zamożnych osób fizycznych skuteczność systemu podatkowego zależy więc nie tylko od konstrukcji krajowych podatków od dochodu czy majątku, lecz także od dostępu administracji do informacji, możliwości identyfikowania beneficjentów rzeczywistych oraz współpracy transgranicznej.

Agenda Komitetu wskazuje tym samym, że dyskusja o opodatkowaniu majątku przesuwa się z poziomu ogólnych sporów o zasadność określonych danin w stronę problemów ich praktycznej konstrukcji i administracji. Dla wielu państw rozwijających się szczególne znaczenie może mieć możliwość identyfikowania majątku znajdującego się poza krajem rezydencji podatnika oraz skuteczne wykorzystanie danych uzyskiwanych w ramach międzynarodowych mechanizmów wymiany informacji.

Trzeci istotny obszar prac dotyczy opodatkowania gospodarki cyfrowej i usług transgranicznych.

Komitet analizował funkcjonowanie rozwiązań przyjętych w Modelowej Konwencji ONZ, które umożliwiają państwu źródła opodatkowanie określonych płatności za usługi nawet wtedy, gdy zagraniczny usługodawca nie posiada w tym państwie tradycyjnej fizycznej obecności. W szczególności analizowano relację pomiędzy rozwiązaniami dotyczącymi usług oraz automatycznych usług cyfrowych a klasyczną koncepcją zakładu i opodatkowaniem zysków przedsiębiorstw.

Prace te odzwierciedlają jeden z najważniejszych problemów współczesnego międzynarodowego prawa podatkowego. Tradycyjny system podziału praw do opodatkowania był budowany w gospodarce, w której prowadzenie istotnej działalności w innym państwie zazwyczaj wymagało fizycznej obecności. Rozwój usług cyfrowych pozwala natomiast przedsiębiorstwom osiągać znaczące przychody w danej jurysdykcji bez utrzymywania w niej tradycyjnej infrastruktury.

Podczas sesji rozważano dalsze kierunki prac, w tym możliwość szerszego wykorzystania koncepcji znaczącej obecności ekonomicznej, dalszego doprecyzowania istniejących zasad lub połączenia obu tych kierunków. Na obecnym etapie nie oznacza to przyjęcia nowego modelu opodatkowania, lecz pokazuje, że pytanie o relację pomiędzy obecnością gospodarczą a fizyczną pozostaje jednym z centralnych tematów prac ONZ nad opodatkowaniem cyfrowej i globalnej gospodarki.

Program 33. sesji obejmował również inne kwestie, m.in. opodatkowanie przemysłu wydobywczego, transfer pricing, podatki pośrednie, podatki środowiskowe oraz dalsze prace nad Modelową Konwencją ONZ. Tak szeroka agenda pokazuje ewolucję roli Komitetu Podatkowego ONZ – od organu koncentrującego się przede wszystkim na klasycznych problemach traktatowych do forum zajmującego się coraz szerszym zestawem zagadnień z pogranicza polityki podatkowej, technologii i administracji.

Szczególnie widoczne są przy tym trzy kierunki tej ewolucji. Pierwszym jest większe znaczenie technologii i danych w administracji podatkowej. Drugim – rosnące zainteresowanie opodatkowaniem majątku i zamożnych osób fizycznych. Trzecim pozostaje poszukiwanie zasad podziału praw do opodatkowania odpowiadających gospodarce, w której świadczenie usług i tworzenie wartości w coraz mniejszym stopniu wymagają fizycznej obecności w państwie rynku.

Ta (33) sesja Komitetu nie zakończyła tych prac ani nie doprowadziła do przyjęcia jednego nowego zestawu reguł. Pokazuje jednak, w jakich obszarach ONZ zamierza rozwijać praktyczne instrumenty międzynarodowej polityki podatkowej w najbliższych latach. Obok klasycznych zagadnień dotyczących umów podatkowych i cen transferowych coraz większego znaczenia nabierają technologie, dane, majątek oraz nowe modele prowadzenia działalności gospodarczej.

Źródło w linku