Jak CIT wpływa na rozwój przedsiębiorstw? OECD o podatkach i dynamice gospodarczej

Zespół CASP

W dniu 15 października 2026 r. OECD opublikowała raport „Enhancing corporate tax systems to support business dynamism”, poświęcony związkom pomiędzy konstrukcją podatku dochodowego od osób prawnych a dynamiką przedsiębiorstw, inwestycjami i wzrostem gospodarczym. Analiza wychodzi poza tradycyjną debatę koncentrującą się na wysokości nominalnej stawki CIT. OECD zwraca uwagę, że z perspektywy rozwoju przedsiębiorczości istotne znaczenie mają również koszty przestrzegania obowiązków podatkowych, zasady rozliczania strat, konstrukcja zachęt podatkowych, dostęp przedsiębiorstw do finansowania oraz wpływ systemu podatkowego na konkurencję pomiędzy nowymi i już działającymi firmami.

Pojęcie business dynamism odnosi się do zdolności gospodarki do tworzenia nowych przedsiębiorstw, wzrostu najbardziej produktywnych podmiotów oraz wycofywania się z rynku firm mniej efektywnych. Istotne znaczenie ma również przepływ pracowników i kapitału pomiędzy przedsiębiorstwami. Wysoki poziom tej dynamiki sprzyja produktywności, innowacjom i wzrostowi gospodarczemu, ponieważ umożliwia przesuwanie zasobów w kierunku przedsięwzięć, które wykorzystują je bardziej efektywnie. OECD wskazuje jednocześnie, że w wielu rozwiniętych gospodarkach obserwowany jest długookresowy spadek wskaźników wejścia nowych firm na rynek oraz realokacji miejsc pracy.

System CIT może wpływać na wszystkie etapy funkcjonowania przedsiębiorstwa – od decyzji o rozpoczęciu działalności, przez inwestycje i finansowanie wzrostu, aż po ewentualne wyjście z rynku. 

Wysokość stawki podatku pozostaje jednym z tych czynników, ale dostępne badania nie pozwalają sprowadzić zależności pomiędzy opodatkowaniem a przedsiębiorczością do prostego związku pomiędzy niższą stawką CIT a wyższym wzrostem gospodarczym. OECD wskazuje, że obniżenie obciążeń może sprzyjać powstawaniu nowych przedsiębiorstw, przy czym efekty są zróżnicowane w zależności od wielkości, wieku i sektora działalności firmy. Szczególnie podatne na zmiany opodatkowania są przedsiębiorstwa małe i młode.

Znaczenie może mieć przy tym sama złożoność systemu. Przestrzeganie przepisów podatkowych generuje koszty niezależnie od wysokości należnego podatku. Obejmują one m.in. konieczność prowadzenia odpowiednich ewidencji, przygotowania deklaracji, monitorowania zmian przepisów czy korzystania ze wsparcia specjalistów. Choć w wartościach bezwzględnych większe przedsiębiorstwa mogą ponosić wyższe koszty compliance, ich względne obciążenie jest często znacznie mniejsze. Duże podmioty mogą posiadać własne działy podatkowe i wykorzystywać efekty skali, podczas gdy dla niewielkiej firmy podobny obowiązek administracyjny może stanowić istotną część całkowitych kosztów prowadzenia działalności.

Z tego względu skomplikowany system podatkowy może działać jako bariera wejścia na rynek. Ma to znaczenie także dla wykorzystania ulg i innych preferencji. Przedsiębiorstwo może formalnie spełniać warunki uzyskania określonej korzyści, ale nie skorzystać z niej, jeżeli koszty ustalenia prawa do ulgi, dokumentacji i obsługi rozliczenia są zbyt wysokie. W konsekwencji rozwiązanie zaprojektowane jako powszechna zachęta może w praktyce w większym stopniu wspierać duże przedsiębiorstwa posiadające zasoby pozwalające na jego efektywne wykorzystanie.

Szczególnie interesującym elementem raportu jest problem podatkowego traktowania strat. Młode przedsiębiorstwa, zwłaszcza działające w sektorach innowacyjnych, często nie osiągają zysku w pierwszych latach działalności. System CIT co do zasady opodatkowuje dodatnie wyniki finansowe, natomiast możliwość uzyskania ekonomicznej korzyści z poniesionej straty jest zazwyczaj ograniczona i odroczona do momentu osiągnięcia przyszłego dochodu.

Powstaje w ten sposób asymetria pomiędzy opodatkowaniem zysku i traktowaniem straty. Może ona mieć większe znaczenie dla start-upów i przedsięwzięć obarczonych wysokim ryzykiem niż dla dojrzałych przedsiębiorstw osiągających stabilne dochody. Jeżeli możliwość wykorzystania strat jest istotnie ograniczona, system podatkowy może zwiększać koszt podejmowania ryzykownych projektów i skłaniać przedsiębiorców do wyboru bezpieczniejszych inwestycji. Z drugiej strony OECD zwraca uwagę, że zbyt liberalne reguły rozliczania strat mogą zwiększać ryzyko nadużyć, wspierać nadmierne podejmowanie ryzyka lub opóźniać wyjście z rynku przedsiębiorstw o niskiej produktywności. Konstrukcja systemu wymaga więc równowagi pomiędzy wspieraniem przedsiębiorczości a ochroną dochodów publicznych.

Podobne napięcie występuje przy zachętach podatkowych. Ulgi związane z inwestycjami, badaniami i rozwojem czy nowymi technologiami mogą zwiększać skalę działalności i innowacyjność przedsiębiorstw. Nie wszystkie firmy mają jednak jednakową możliwość korzystania z takich instrumentów. Młode przedsiębiorstwo pozostające w pozycji straty podatkowej może nie uzyskać bezpośredniej korzyści z niepodlegającego zwrotowi kredytu podatkowego. Z perspektywy takich podmiotów szczególne znaczenie mogą mieć rozwiązania umożliwiające zwrot niewykorzystanej ulgi albo jej wykorzystanie w kolejnych okresach.

Jednocześnie preferencje adresowane wyłącznie do przedsiębiorstw poniżej określonego progu wielkości mogą prowadzić do efektów przeciwnych do zamierzonych. Jeżeli utrata preferencji następuje po przekroczeniu określonego poziomu przychodów, zatrudnienia lub aktywów, przedsiębiorstwo może mieć ekonomiczną zachętę do pozostania poniżej tego progu. Wówczas instrument mający wspierać rozwój małych firm może paradoksalnie ograniczać ich wzrost.

OECD zwraca również uwagę na różnice pomiędzy dużymi przedsiębiorstwami a nowymi uczestnikami rynku. Dojrzałe firmy mogą posiadać przewagę nie tylko wynikającą ze skali działalności, lecz także ze zdolności do korzystania z rozbudowanych instrumentów podatkowych i możliwości planowania podatkowego. Jeżeli efektywne stawki opodatkowania znacząco różnią się pomiędzy przedsiębiorstwami znajdującymi się w podobnej sytuacji ekonomicznej, system podatkowy może wpływać na warunki konkurencji. W skrajnym przypadku może wzmacniać pozycję podmiotów już obecnych na rynku i zwiększać bariery dla nowych konkurentów.

Raport podkreśla przy tym, że nawet właściwie skonstruowany CIT nie może samodzielnie zapewnić wysokiego poziomu dynamiki przedsiębiorstw. Dostęp do finansowania, regulacje dotyczące wejścia na rynek, poziom konkurencji, dostępność wykwalifikowanych pracowników, infrastruktura czy efektywność instytucji mogą mieć równie duże lub większe znaczenie. Przykładowo, problemy młodych przedsiębiorstw z finansowaniem inwestycji mogą zostać częściowo złagodzone poprzez instrumenty podatkowe, lecz OECD wskazuje, że polityka podatkowa nie powinna być podstawowym narzędziem rozwiązywania niedoskonałości rynku finansowego.

Znaczenie ma również koordynacja CIT z pozostałymi elementami systemu podatkowego. Różnice pomiędzy opodatkowaniem działalności prowadzonej przez spółkę a działalnością osoby fizycznej mogą wpływać na wybór formy prawnej przedsiębiorstwa. Z kolei relacja pomiędzy CIT oraz opodatkowaniem dywidend i zysków kapitałowych może oddziaływać na sposób finansowania przedsiębiorstwa i decyzje dotyczące zatrzymywania lub wypłaty zysku. Polityka podatkowa wspierająca przedsiębiorczość powinna więc uwzględniać system jako całość, a nie wyłącznie pojedynczą stawkę CIT.

Wnioski OECD wskazują tym samym na zmianę perspektywy w debacie o opodatkowaniu przedsiębiorstw. Konkurencyjności systemu podatkowego nie można oceniać wyłącznie poprzez porównanie nominalnych stawek podatku dochodowego. Równie ważne mogą być prostota regulacji, dostępność i konstrukcja zachęt, sposób traktowania strat oraz neutralność systemu wobec przedsiębiorstw znajdujących się na różnych etapach rozwoju.

Raport pokazuje jednocześnie, że instrumenty podatkowe wspierające określone przedsiębiorstwa mogą generować nowe zakłócenia i wpływać na konkurencję. Projektowanie CIT sprzyjającego dynamice gospodarczej wymaga zatem równoważenia kilku celów: pozyskiwania dochodów budżetowych, ograniczania kosztów compliance, wspierania inwestycji i innowacji oraz utrzymania równych warunków konkurencji. W tym ujęciu polityka CIT staje się nie tylko problemem wysokości opodatkowania przedsiębiorstw, ale również elementem szerszej polityki gospodarczej wpływającej na strukturę i zdolność gospodarki do wzrostu.

Żródło w linku